Zespół klasztorny Paulinów

Klasztor popauliński z XVII w. (obecnie w posiadaniu ss. bernardynek) przyległy od strony zachodniej do ściany kościoła. Kościół fundacji Władysława Opolczyka z końca XIV w. pw. św. Mikołaja. Gotycki, murowany, przebudowywany w XVII i XIX w.

Opis

W skład zespołu wchodzi XVII-wieczny barokowy klasztor popauliński (obecnie w posiadaniu ss. bernardynek) przyległy od strony zachodniej do ściany kościoła. Dwukondygancyjny, murowany budynek wzniesiono na planie prostokąta. Jego duże poddasze zwieńczone jest łamanym dachem polskim. We wnętrzu napotykamy trzytraktowy układ oraz sklepienia krzyżowo-kolebkowe.
Kościół pw. św. Mikołaja jest murowaną, orientowaną świątynią zbudowaną w stylu renesansowym z elementami gotyku. Jedyna nawa wzniesiona na planie kwadratu zakończona jest wielobocznym, oszkarpowanym prezbiterium, niższym i węższym w stosunku do niej samej z dwuspadowym dachem. Ten typ dachu wieńczy również nawę, nad którą dodatkowo umieszczono XVII-wieczną barokową sygnaurkę z podwójnym cebulastym hełmem. Także barokowa kruchta przylegająca do nawy od strony północnej powstała w tym samym okresie (po wielkim pożarze miasta w 1631 r.). XIV-wieczna zakrystia z pulpitowym dachem przylega do świątyni od południa, natomiast od zachodu znajduje się wsparty na dwóch kolumnach chór. Zachodnia fasada posiada ponadto woluty charakterystyczne dla barokowego stylu.
Sklepienie w nawie charakteryzuje się spłaszczoną kopułą z lunetami nad wnękami międzyfilarowymi, natomiast w prezbiterium sklepienie jest kolebkowe z lunetami, a w zakrystii krzyżowe. Na uwagę zasługują także trzy laskowate portale z XV–XVI w.
Wchodząc do wnętrza świątyni uwagę zwracają cenne XVIII-wieczne zabytkowe ołtarze wykonane w stylu barokowym i rokoko. Przedstawiają one rzeźby, płaskorzeźby i obrazy świetych m.in. św. Mikołaja, Franciszka z Asyżu, Antoniego z Padwy, Pawła Pustelnika, Jana od Krzyża i innych. Chór osłonięty przeźroczem ozdobiony polichromią i figurami świętych oraz aniołów wsparty jest na dwóch kolumnach. Cenne wyposażenie kościoła obejmuje szaty liturgiczne i srebrną kadzielnicę z II poł. XVII w., oraz dwa relikwiarze z XVIII w.

Data lub czas powstania

1370 r. (XIV w.)

Szpital wraz z pobliskim kościołem wzniesiono w latach 1370–1380. Od 1388 r. w posiadaniu Paulinów.

Materiał budowlany

Klasztor murowany z cegły.

Historia

Historia Zakonu Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika zwanego paulinami sięga połowy XIII w. Ideą zakonu jest modlitwa, pokuta oraz kontemplacja, a także upowszechnianie kultu maryjnego i sprawowanie Sakramentu Pokuty i Pojednania. Ich pojawienie się na ziemiach polskich oraz ziemi wieluńskiej datuje się II poł. XIV w., kiedy to książe Władysław Opolczyk sprowadził zakonników z terenu królestwa węgierskiego, gdzie znajdowała się ich główna siedziba. W roku 1388 tenże książe podarował im szpital i kościół przyszpitalny pw. św. Mikołaja jako siedzibę wspólnoty zakonnej. Dodatkowo bracia zostali wsparci w formie upoważnienia do pobierania dziesięciny z miodu z pobliskiej wsi Sokolniki. W 1393 r. król Władysław Jagiełło wznowił fundację nadając przy tym zakonowi wieś Dzietrzniki oraz dziesięciny ze zboża ze wsi Niwisk, Szczytów i Trębaczew.

Zarówno kościół jak i klasztor uległy spaleniu podczas pożaru Wielunia w 1631 r. Odbudowa zmieniła zasadniczo styl architektoniczny świątyni nadając jej cechy barokowe z częściowym zachowaniem elementów gotyckich, a klasztor zbudowano od podstaw z cegły (poprzedni był drewniany). W okresie potopu szwedzkiego, najeźdźcy splądrowali klasztor zabijając przy tym dwóch zakonników. Od tego czasu klasztor stopniowo podupadał co miało odzwierciedlenie w malejącej liczbie zakonników. W 1819 r. paulini przenieśli się za sprawą decyzji władz Królestwa Kongresowego z Wielunia do Częstochowy, gdzie w klasztorze jasnogórskim zlokalizowana została ich główna siedziba. Opustoszały zespół klasztorny przypadł w spadku zakonowi bernardynek. Dzieje tego żeńskiego zgromadzenia w Wieluniu sięgają roku 1612, kiedy założono ich klasztor w miejscu dzisiejszego Muzeum Ziemi Wieluńskiej.

Po przeniesieniu się do siedziby paulinów ich miejsce zajęła wspólnota ewangelicko-augsburska. Postawa bernardynek wspierająca powstanie styczniowe w postaci zbiórek dla walczących i zajmowania się rannymi w walkach sprawiła, iż władze carskie zastosowały represyjną politykę wobec sióstr – likwidując nowicjat i komasując siostry z innych zgromadzeń w zespole klasztornym. Ostateczna kasacja zakonu nie została dokonana ze względu na odwilż w stosunkach z zaborcą jaka nastąpiła po rewolucji 1905 r. W okresie II wojny światowej klasztor służył niemieckim okupantom jako magazyn. Po wojnie siostry powróciły do klasztoru. W latach 80. XX w. w klasztorze mieszkało ponad 20 zakonnic natomiast w chwili obecnej klasztor jest siedzibą 4 sióstr utrzymujących się z ofiarności wiernych i własnej pracy.

Ciekawostki

W 1903 r. władze carskie postanowiły zlikwidować klasztor bernardynek w związku z malejącą liczbą sióstr (spowodowaną represyjną polityką po powstaniu styczniowym). Kościół miał przeobrazić się w świątynie filialną parafii wieluńskiej, a ogród przyklasztorny planowano przyłączyć do parku miejskiego. Klasztor miał zostać przeznaczony na szkołę gimnazjalną, techniczą bądź też rzemieśliczą. Rewolucja roku 1905 doprowadziła do zarzucenia tych planów.

Forma ochrony prawnej

Wpisy w wojewódzkim rejestrze zabytków:
  • Zespół klasztorny paulinów - Kościół pw. św. Mikołaja, nr rej.: 336-XIV-50 z 1949-04-28
  • Zespół klasztorny paulinów - Kościół pw. św. Mikołaja, nr rej.: 316 z 1967-12-30
  • Zespół klasztorny paulinów - Klasztor, nr rej.: 960 z 1967-12-30

Położenie obiektu

Obiekt zlokalizowany jest w centrum miasta i przylega do drogi krajowej nr 43. Dojazd od strony ulic Częstochowskiej, 18 Stycznia i Szkolnej.

Dostępność

Kościół dostępny bez ograniczeń. Zabudowania klasztorne dostępne z zewnątrz, zwiedzanie po uprzednim uzgodnieniu.